Total Pageviews

Thursday, February 14, 2013

समांतर

लहानपणी नवख्या लोणच्याची चव पाहणं हा एक सोहळा असायचादुपारी आईची नजर चुकवून बरणीचे झाकण  हळूच उघडायचे...  लोणच्याची फोड जिभेवर टेकवायची... पाठोपाठ लोणच्यातल्या साखरेला बाजूला सारत करकरीत फोडींची आंबट जर्द चव करवती सारखी सरसरत शेवटच्या दाढेपर्यंत जायची आणि न आलेल्या अक्कल दाढेच्या मोकळ्या परिसरात विरघळून जायचीआहाहा ! 'अनुभूती' शिवाय त्याला दुसरा शब्द नाहीपण मोठा झालो तसतशी एक जाणीव व्हायला लागलीताज्या लोणच्याची चव हवीहवीशी असते हे खरे, पण खाल्ल्यानंतरही त्यातल्या साखरेची गोडी जेवणानंतर खूपवेळ रेंगाळत ठेवणारे मुरलेले लोणचेच जास्त समाधान देतेत्यामुळेच लोणचे ताजे ताजे खाण्यापेक्षा मुरल्यावर काही काळाने जास्त भावते, हे जाणवले.  'शाळा' आणि 'दुनियादारी' चे पण असेच आहे. अनुक्रमे शाळेत आणि कॉलेज मध्ये असतानाच ही पुस्तके वाचली तर आवडणार नाहीत असे नाही, पण त्यांची खरी मजा ही ते-ते कालखंड अनुभवून पुढे गेल्यानंतर वाचण्यात जास्त आहे. त्यातला गोडवा अधिक आहे, कारण अनुभव जास्त मुरलेले आहेत.


मिलिंद बोकिलांची 'शाळामी दहावी नंतर - वर्षांनी कॉलेजात असताना पहिल्यांदा वाचली आणि सुहास शिरवळकरांची 'दुनियादारी' सुद्धा कॉलेज संपल्यानंतर वर्षभराने पहिल्यांदा वाचलीवाचता वाचता माझ्यात आणि माझ्या आठवणीमध्ये पूल कधी बांधले गेले कळले सुद्धा नाही. दोन्ही अनुभव अगदी 'क्लोज टू माय हार्ट' म्हणावेत असे आहेत. दोन्ही वाचताना आलेला nostalgia  केवळ अशक्य !  
शाळेत असतानाएका अर्थाने हुकुमशाहीच म्हणावे अशा व्यवस्थेत वावरतानाआपण सतत शिस्तीच्या त्या पोलादी भिंतींमधून  एखादी फट दिसते का हे शोधत असतोआठवी-नववीत येताना सतत कसली तरी बंडखोरी करायला हात-पाय शिवशिवत असतात. प्रत्येकाच्या मनात आपल्या आजूबाजूच्यांना इम्प्रेस करण्याची सुप्त इच्छा  असतेच असते. फरक इतकाच की नाकासमोर चालणारी पोरं फक्त इमले रचत बसतात आणि वांड कार्टी बरं-वाईट काही ना काही करून दाखवतात. थोडक्यात काय, तर बंडखोरी, लाईन मारणे, धुडगूस घालणे, खच्चून शिव्या घालणे या गोष्टी आपण स्वतः केलेल्या तरी असतात किंवा आजूबाजूच्यांना करताना पाहताना कळत  कळत त्याला संमती तरी दिलेली असते. म्हणजे काय, तर पोरगा सुऱ्या तरी असतो नाहीतर जोशी तरी....    
शाळेत शिकत असताना 'शाळा'वाचलं तरी पौगंडावस्थेच्या एवढ्या सगळ्या छटा जाणवत राहण्याइतका समजूतदारपणा आपल्याकडे असतो कुठे ? म्हणूनच जोशीचं स्वतःशी संवाद  साधणं, सगळ्यामध्ये असूनही कशातच नसणं, सुऱ्याची मानसिकता या गोष्टी आपण समजून घेऊ शकतो ते खऱ्या अर्थाने अधिक  कळत्या-जाणत्या वयातच शाळा सोडल्यानंतर 'शाळा' जास्त उमगत जातं ते याच कारणांमुळे.

पुढे कॉलेजमध्ये शिकताना बंधनं अर्थातच कमी होत जातात आणि त्या मोकळ्या वातावरणात श्वास घेणं अगदी विलक्षण वाटायला लागतं. भावनांना आवर घालणं शाळेत असताना जितकं सक्तीचं असतं तितकं ते आता वाटत नाही. शाळेतलं 'लाईन मारणंइथे अधिक धीट होऊन प्रेमाकडे झुकू पाहतं. शाळेतल्या लुटूपुटू मारामारीचं आणि खुन्नसचं 'grandeur' इथे वाढलेलं जाणवतं. अशा वातावरणात  घडणारी 'दुनियादारीकॉलेजमध्ये असतानाच वाचली तर आवडेलच पण कॉलेज सोडल्यानंतर काही काळाने मागे वळून बघतानाकॉलेजमध्ये असतानाचे आपले विचार, आपल्या भावना हे सर्व किती बालिश होते  आणि आपली स्वप्नं किती ठिसूळ होती हे जेव्हा लक्षात येते तेव्हा 'दुनियादारीवाचली तर ती आपल्याला जास्त भावते.  


दुनियादारी पहिल्यांदा वाचली तेव्हा अक्षरशः अधाशासारखी संपवली होती
'शाळा' वाचताना आलेला nostalgia  पुन्हा एकदा मळभ यावे तसा साचून आला होता. श्रेयसचा एकटेपणा, चिमटीत येतायेता सुटून जाणारे प्रेम, दिग्याचं सावरणं - विखुरणं, अश्वत्थाम्यासारखा भळभळणारा एम.के., तो पूर्णपणे आपला होऊ कधीही शकत नाही हे माहित असूनही त्याला अंतर  देणारी स्वराली यांचा असा काही गोफ सु.शिं.नी विणलाय की त्यात गुरफटायला होतं. कॉलेज मधल्या दंगामस्तीच्या आणि nostalgia च्या खूप पुढे जात,  नियती, आयुष्य, तिढे, अडकणं-निसटणं हे सारं सु.शि. आपल्याला कधी डून तर कधी थेट सांगून जातात... 


सामाजिक भान असणारे लिखाण करणारे मिलिंद बोकील आणि तथाकथित 'लोकप्रियते'चा शिक्का असणारे सुहास शिरवळकर यांच्या कलाकृती मी एकाच तागडीत तोलतोय हे काहींना आवडणार नाहीकारण 'शाळा' ला आणीबाणीची पार्श्वभूमी असल्यामुळे अर्थातच ऐतिहासिक, सामाजिक अंगाने 'शाळा'ची खोली अधिक आहे आणि त्यादृष्टीने 'दुनियादारी'ला असली कोणतीही विशिष्ट पार्श्वभूमी नाही. परंतु तरीही  'दुनियादारी' वाचल्यानंतर आलेल्या भारलेपणातून मी जेव्हा थोडा भानावर आलो तेव्हा मला 'शाळाआणि 'दुनियादारीविलक्षण समांतर भासल्या. मनाला भिडणं, हळवं करणं, 'पुन्हा ते दिवस कधीच येणार नाहीत हीबोच लावणं हे अनुभव या दोन्ही कलाकृती देतात आणि  संपताना विलक्षण हुरहूर लावून जातात.  

'शाळामधला जोशी आजूबाजूला यार-दोस्ताचं कोंडाळं असूनही 'रंगुनी रंगात साऱ्यारंग माझा वेगळा'  असा काहीसा आहे. तो स्वतःशी संवाद करणारा आहे, विलक्षण संवेदनशील आहे. शिरोडकरचं आकर्षण  हेच त्याला प्रेम वाटतंय. मात्र त्याचं नक्की निदान  करण्याइतकं त्याचं वय झालेलं नाहीये पण गोष्ट संपताना त्याच्या मनातला अंकुर चिरडला गेलायजोशीचं एकटेपण सतत अधोरेखित होतंय. आणि तिकडे 'दुनियादारीमधला श्रेयस हा जणू जोशीचाच आत्मा घेऊन आलाय. त्याची कौटुंबिक पार्श्वभूमी जोशीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी (आणि मोडकळलेली) आहे, पण तोही विलक्षण संवेदनशील आहेआजूबाजूला दिग्या, श्रीउन्मेष सग्गळे सग्गळे आहेतपण सगळ्यांमध्ये असूनही तो कोणाचाच नाहीये. त्याच्या प्रवासात  त्याच्यासह असणारी माणसं कितीही जवळची वाटली तरी ते फक्त सहप्रवासी आहेतआपले स्टेशन आले की उतरून जाणारे. प्रवास सुरु करताना आणि संपतान श्रेयससुद्धा जोशी सारखाच संपूर्ण एकाकी झालाय. श्रेयसलाही आकर्षण वाटतंय - मिनू आणि शिरीन दोघींबद्दल. पण नक्की कुणावर प्रेम  आहे आणि नुसते आकर्षण कोणाचे वाटते आहे याबद्दल   (जोशीपेक्षा वयाने मोठा असल्याकारणाने कदाचित खूप  जास्त विचार करत असल्यामुळे) गोंधळलेला आहे. आणि सरतेशेवटी त्याच्याही नशिबी त्याचं उमेदीतलं प्रेम नाहीये.

'शाळा' मध्ये सुऱ्या आहे तर 'दुनियादारी' मध्ये दिग्या. हे दोघेही लौकिकार्थाने मवाली, उपद्रवी वगैरे वगैरे वर्गात येतात. पण तरीही सरळमार्गी असणाऱ्या  जोशी आणि श्रेयसने त्यांना आपलं मानलंय. सुऱ्या-दिग्यालाही हळवं होता येतंव्हायला  आवडतं. प्रेम व्यक्त करायची त्यांची पद्धत रांगडी आहे पण सच्ची आहे. त्यात आड-पडदा नाहीगोष्ट संपतानाचं  दोघांचही अपयशी ठरणं, असहाय होणंमोडून पडणं मला हलवून गेलं.

शाळा आणि दुनियादारी या दोन्ही कलाकृतींमध्ये दिसत राहणारी स्वप्नं आपापल्या ठिकाणी कितीही प्रामाणिक आणि सच्ची असली तरी ती त्या-त्या पात्रांच्या आयुष्यातल्या अश्या नवथर आणि भावनाप्रधान टप्प्यांवर निर्माण झालेली आहेत की ती आपोआपच कचकड्याची ठरणारी आहेतमोडून पडणारी आहेत आणि म्हणूनच माझ्यासाठी दोन्ही पुस्तके वाचून संपतानाचे रितेपण सारख्याच खोलीचे आहे आणि डोळ्यात जमा होणारे थेंब सारख्याच उष्णतेचे आहेत ... 

8 comments:

  1. प्रसाद मुला, अरे फार सुरेख लिहिलं आहेस रे! इतकं की तुझा लेख वाचतानाही 'शाळा' आणि 'दुनियादारी'ल्या nostalgiaने मनाला पुरतं वेढलं! :( दोन्हीही माझीसुद्धा अत्यंत आवडती पुस्तकं, आणि त्यांचं कारण तू म्हटलंस तसंच - मनावरचं मळभ, आठवणींचे पूल, डोळ्यात साचलेले थेंब आणि हातून निसटलेली सोनेरी वर्षं.....

    ReplyDelete
  2. mast.........me pan nostalgic zale ha lekh vachtana. khup diwsanni blog ala and the wait was worth it :)

    ReplyDelete
  3. This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  4. पश्या फारच छान ब्लॉग आहे हा तुझा, कालच दुनियादारी संपवला आणि मग तुझा बोलग वाचला , खरच श्रेयस हि व्यक्तिरेखा किती जबरदस्त आहे आणि तरीही तो साधा सरळ आणि सतत परिस्थितीनुरूप वागणारा असा वाचताना जाणवतो पण शेवटच पान संपवून जेंव्हा पुस्तक बंद करतो तेंव्हा पुन्हा एकदा आपण श्रेयसच्या आयुष्यात शिरतो आणि या व्यक्तीरेखेची अजून जास्त जवळून ओळख होते सगळे प्रसंग आठवताना ..... तुझा ब्लॉग वाचताना देखील तसच झाला .......

    ReplyDelete
  5. शाळा आणि दुनियादारी तर ATF आहेत सगळ्यांचेच. शाळा आणि कॉलेज लाईफ बद्दल मराठीत इतके चांगले कुठलेच पुस्तक आढळले नाही. दोन्ही पुस्तकांत मूळ कथेला समांतर इतर कथा चालत राहतात. त्यामुळे दोन्ही खरेतर मालिका म्हणून सादर होण्याच्या योग्यतेच्या आहेत.चित्रपटात कथेला अनेक कात्री लागून वाट लागते.
    लेखाची प्रस्तावना विशेष आवडली आणि पटली.

    ReplyDelete
  6. तू मिसले असेल तर शाळा बाबत ही लिहिले होते. -
    http://majhyamanatalekaahee.blogspot.in/2012/01/blog-post_23.html

    ReplyDelete
    Replies
    1. अरे आत्ता तुझाच ब्लॉग पाहत होतो आणि पाहतो तर तिकडेही 'शाळा' दिसली.
      आणि इकडे आलो तर तू तीच लिंक दिली आहेस.
      हाईटच झाली आता :)

      Delete