आयआयटी कानपूर येथून डॉक्टरेट मिळवलेल्या भास्कर कांबळे यांनी एका व्याख्यानात ‘पायथागोरसचे प्रमेय भारतीयांना पायथागोरसच्या पूर्वीपासूनच ज्ञात होते’ असे विधान ऐकले, तेव्हा हा काहीतरी उजव्या विचारसरणीचा ‘प्रपोगंडा’ असणार, अशी त्यांची प्रतिक्रिया होती. परंतु या विधानाला पुष्टी देणारा स्कॉटिश गणिती जॉन प्लेफेअर याचा एक लेख पुढे त्यांच्या वाचनात आला. सतराव्या शतकातल्या या लेखाने कुतूहल जागृत होऊन कांबळे यांनी भारताच्या गणिती परंपरेचा अभ्यास सुरू केला आणि एक विलक्षण पट त्यांच्यासमोर उलगडत गेला. या अभ्यासाचाच परिपाक म्हणजे ‘इम्पेरिशेबल सीड’ हे पुस्तक.
भारतातील गणिती परंपरेचे विवेचन करताना कांबळे यांनी ‘हिंदू गणित/गणिती’ ही शब्दयोजना वापरली आहे. ‘हिंदू’ ही ओळख विशिष्ट भूभागाशी जोडली गेली असून ‘हिंदू गणित’ या व्यापक संकल्पनेमध्ये वैदिक, बौद्ध आणि जैन विचारधारांमधून आलेले गणितही समाविष्ट असल्याचे ते स्पष्ट करतात; एवढेच नव्हे तर ‘हिंदू संख्यापद्धती’सारख्या संकल्पना पाश्चात्य गणिततज्ज्ञांनीही वापरल्याची उदाहरणेही देतात. हिंदू गणितींनी अंकगणित, बीजगणित, भूमिती, संख्यामालिका, त्रिकोणमिती (ट्रिग्नोमेट्री) आणि कॅल्क्युलसमध्येही मूलभूत कार्य कसे केले, हे उलगडून दाखवणारी प्रकरणे पुस्तकात आहेत. आर्यभट्ट (‘पाय’ची किंमत), भास्कराचार्य पहिले (खगोलशास्त्रीय सूत्रे) व भास्कराचार्य दुसरे (क्रमांतरण-संयोगीकरण म्हणजेच पर्म्युटेशन- कॉम्बिनेशन), ब्रह्मगुप्त (ऋण संख्या) अशा अनेक श्रेष्ठ गणितींनी अंगांमध्ये श्लोकरूपात मांडलेले सिद्धांत/सूत्रेही आपल्याला वाचायला मिळतात.
केरळमध्ये माधवापासून नारायण भट्टीहारीपर्यंत (चौदावे ते सतरावे शतक) चालत आलेल्या देदीप्यमान गणिती परंपरेची कांबळे यांनी आवर्जून दखल घेतली आणि आज बहुतेकांना कल्पनाही नसणाऱ्या या ज्ञानपरंपरेचे तेथील भक्तिपरंपरेशी असणारे गहिरे नातेही सांगितले. हिंदू गणिताचा प्रभाव प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे फक्त गणितच नव्हे तर भाषाशास्त्र, संगणकशास्त्र या विषयांमधील अनेक पाश्चिमात्य अभ्यासकांवरही पडत आला आहे आणि त्यांनी वेळोवेळी ते ऋण मान्यही केले आहे. उदा. संगणकशास्त्रातले पायाभूत कार्य करणाऱ्या बॅबेज, बुलियन आणि डी मॉर्गन यांच्या प्रेरणांबद्दल बॅबेजची पत्नी १९०१च्या ‘इंडिअन थॉट अँड वेस्टर्न सायन्स इन नाईटिन्थ सेंच्युरी’ लेखात या तिघांवर असलेल्या हिंदू गणिताच्या प्रभावाबद्दल लिहिताना, ‘कल्पना करा, या तिघांवरील सखोल हिंदू प्रभावाचा इ.स. १८३० ते १८६५ या कालखंडातील गणिती वातावरणावर काय परिणाम झाला असेल’, असे लिहिले आहे.
गणिताचा भारतातून पश्चिमेकडे प्रसार होण्याचे तीन टप्पे आहेत. एक म्हणजे, इसवीसन पूर्व काळ : ग्रीकांशी भारतीयांचा संपर्क, दुसरा अरब साम्राज्याच्या भरभराटीच्या काळात आर्यभट्टीय, ब्रह्मस्फुटसिद्धांतासारखे ग्रंथ संस्कृतमधून अरबीतील (आणि तिथून लॅटिन-इंग्रजीमध्ये गेलेले) अनुवाद आणि तिसरा टप्पा हा पोर्तुगिजांनी जेझुईट मिशनऱ्यांच्या माध्यमातून केरळमधून गणितविषयक संस्कृत ग्रंथांचे युरोपमध्ये नेलेले अनुवाद. तिसऱ्या टप्प्यानंतर युरोपची गणितामध्ये घोडदौड सुरू झाल्याच्या ‘योगायोगा’कडेही कांबळे यांनी लक्ष वेधले आहे. काही प्रकरणांमध्ये कांबळे यांनी आपल्या गणिती परंपरेचा ऱ्हास कसा झाला आणि पाश्चात्यांनी वांशिक आणि धार्मिक श्रेष्ठतेच्या अहंगंडातून भारताच्या गणितातल्या योगदानाला कसे नाकारले याबद्दल ऊहापोह केला आहे. इंग्रजांनी भारतीय शिक्षणपद्धती मोडून काढल्याने भारतीय ज्ञानपरंपरा विस्मृतीत गेली आणि पाश्चात्यांनी सांगितले तेच मान्य करायचे, अशी भारतीयांची मानसिकता झाली, याबद्दल कांबळे खेद व्यक्त करतात आणि या पुस्तकाद्वारे ती बदलण्याचा मानस व्यक्त करतात.
भारताच्या गणिती परंपरेवर यापूर्वीही पुस्तके लिहिली गेली, परंतु या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामध्ये भारतातील गणिताचा विकास हा इथले तत्त्वचिंतन आणि अध्यात्म यांचाच परिपाक कसा आहे, याचे विस्तृत विवेचन आहे. ‘द फिलॉसॉफिकल अंडरपिनिंग्ज ऑफ हिंदू मॅथेमॅटिक्स’ हे प्रकरण उद्बोधक आहे. गीतेच्या श्लोकात (९.१८) वेगळ्या संदर्भात आलेली ‘अविनाशी बीजा’ची संकल्पना पुस्तकाच्या शीर्षकामध्ये कल्पकतेने वापरून हिंदू गणिताचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. पुस्तकातील आकृत्या, तक्ते, चित्रे, उद्धृते, मूळ स्रोत आणि ससंदर्भ लेखन यांमुळे पुस्तक वाचनीय झाले आहे. विद्यार्थ्यांसाठी पुस्तकाची संक्षिप्त आवृत्ती आल्यास कांबळे यांचे प्रयत्न अधिक खोलवर पोचण्यास मदत होईल.
इम्पेरिशेबल सीड
लेखक : भास्कर कांबळे
प्रकाशक : गरुड प्रकाशन
पृष्ठसंख्या : ४५० किंमत : ८९९ रुपये
पूर्वप्रसिद्धी : महाराष्ट्र टाइम्स, २५ नोव्हेंबर २०२३
https://maharashtratimes.com/editorial/column/dakhal/imperishable-seed-book-written-by-bhaskar-kamble-maharashtra-times-article/articleshow/105488294.cms
